Profilaktyka odleżyn w domu – jak chronić skórę chorego leżącego lub na wózku?

Profilaktyka odleżyn to codzienna rutyna, która pomaga chronić skórę osoby leżącej, siedzącej przez wiele godzin na wózku lub mającej znacznie ograniczoną mobilność. Najważniejsze są: regularne odciążanie miejsc ucisku, kontrola skóry, higiena, ochrona przed wilgocią, prawidłowe ułożenie ciała, odpowiednio dobrany sprzęt oraz szybka reakcja na pierwsze niepokojące zmiany.

Odleżyna nie zawsze zaczyna się od widocznej rany. Pierwszym sygnałem może być zaczerwienienie, zasinienie, pęcherz, ocieplenie skóry, stwardnienie, ból albo miejsce, które wygląda inaczej niż zwykle. Dlatego w opiece domowej liczy się nie tylko leczenie ran, ale przede wszystkim ich zapobieganie.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, pielęgniarką, fizjoterapeutą ani dietetykiem. Jeśli widzisz zaczerwienienie, pęcherz, ranę, wysięk, nieprzyjemny zapach, gorączkę, ból lub szybkie pogorszenie stanu skóry, skontaktuj się z personelem medycznym.

Jeśli opiekujesz się osobą leżącą lub poruszającą się na wózku, zacznij od prostego przeglądu. Nie potrzebujesz specjalistycznej wiedzy, aby zauważyć pierwsze sygnały ostrzegawcze. Potrzebujesz regularności, dobrego światła i uważnej obserwacji skóry. Sprawdź szczególnie:

• czy skóra na piętach, pośladkach, kości krzyżowej, biodrach, łokciach, łopatkach i potylicy nie jest zaczerwieniona, sina, cieplejsza, chłodniejsza, twardsza albo bolesna,
• czy chory nie leży na fałdach prześcieradła, guzikach, szwach, okruszkach lub przewodach,
• czy pościel, bielizna, pieluchomajtki lub podkład nie są wilgotne,
• czy pięty nie są stale dociśnięte do materaca,
• czy pacjent nie zsuwa się w łóżku lub na wózku, co może powodować tarcie i naciąganie skóry,
• czy poduszka, materac lub pozycjoner są dobrze ułożone i nie powodują dodatkowego ucisku.

Jeśli widzisz zmianę na skórze, najpierw odciąż to miejsce. Nie pocieraj go i nie masuj. Obserwuj, czy zmiana ustępuje po odciążeniu, a w razie wątpliwości skontaktuj się z pielęgniarką lub lekarzem.

Odleżyna to uszkodzenie skóry i tkanek położonych głębiej, które powstaje najczęściej tam, gdzie ciało przez dłuższy czas jest uciskane między kością a podłożem: materacem, siedziskiem wózka, fotelem, poduszką lub źle dobranym elementem sprzętu.

Długotrwały ucisk utrudnia prawidłowe ukrwienie tkanek. Ryzyko rośnie, gdy dochodzi do tarcia, zsuwania się ciała, wilgoci, nietrzymania moczu lub stolca, niedożywienia, odwodnienia, zaburzeń czucia, ograniczonej mobilności albo chorób współistniejących.

Ważne: odleżyna nie musi od razu wyglądać jak otwarta rana. Wczesnym objawem może być:

• zaczerwienienie, które nie ustępuje po odciążeniu,
• zasinienie lub ciemniejsza plama na skórze,
• pęcherz, otarcie albo pęknięcie naskórka,
• ból, pieczenie lub tkliwość miejsca ucisku,
• skóra cieplejsza, chłodniejsza, twardsza lub bardziej napięta niż obok,
• rana, wysięk, krew, ropa lub nieprzyjemny zapach.

Im wcześniej zauważysz problem, tym większa szansa na szybką reakcję i ograniczenie powikłań. Dlatego codzienna kontrola skóry jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki.

Odleżyny mogą powstać w różnych miejscach, ale najczęściej dotyczą obszarów, w których kość znajduje się blisko skóry. U osoby leżącej lub siedzącej na wózku te miejsca są szczególnie narażone na ucisk. Codziennie oglądaj przede wszystkim:

• pięty – bardzo częste miejsce ucisku u osób leżących,
• kość krzyżową i pośladki – szczególnie u osób leżących na plecach lub zsuwających się w łóżku,
• guzy kulszowe – u osób długo siedzących na wózku,
• biodra – u osób często leżących na boku,
• kostki i kolana – zwłaszcza gdy nogi stykają się ze sobą bez odciążenia,
• łokcie, łopatki i barki – u osób leżących lub opierających się w jednej pozycji,
• potylicę i okolice uszu – u osób długo leżących na plecach lub boku,
• miejsca kontaktu ze sprzętem – np. pasami, ortezami, siedziskiem wózka, podnóżkami, drenami lub przewodami.

Przy ciemniejszej skórze zaczerwienienie może być trudniejsze do zauważenia. Wtedy szczególną uwagę zwracaj na zmianę temperatury skóry, twardość, obrzęk, ból, zasinienie albo inne odczucie pod palcami.

Ryzyko odleżyn dotyczy każdej osoby, która przez długi czas leży lub siedzi w jednej pozycji. Szczególnie narażeni są pacjenci niesamodzielni, po hospitalizacji, po udarze, z chorobami neurologicznymi, po urazach, z zaawansowaną chorobą przewlekłą albo ograniczonym czuciem. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• unieruchomienie lub znacznie ograniczona mobilność,
• brak możliwości samodzielnej zmiany pozycji,
• zaburzenia czucia, np. pacjent nie czuje bólu lub ucisku,
• nietrzymanie moczu lub stolca,
• wilgotna skóra, potliwość, mokra pościel lub bielizna,
• niedożywienie, utrata masy ciała lub odwodnienie,
• cukrzyca, choroby naczyń, choroby serca lub zaburzenia krążenia,
• osłabiona odporność, infekcje, gorączka,
• leki wpływające na świadomość, senność lub aktywność pacjenta,
• palenie tytoniu,
• nieprawidłowe przesuwanie chorego po prześcieradle zamiast unoszenia lub obracania z pomocą.

Im więcej czynników ryzyka występuje jednocześnie, tym bardziej konsekwentna powinna być profilaktyka. W przypadku pacjenta niesamodzielnego warto poprosić lekarza, pielęgniarkę lub fizjoterapeutę o ocenę ryzyka i plan opieki.

Przeczytaj także: Rehabilitacja w domu – jak dbać o zdrowie i bezpieczeństwo osoby niepełnosprawnej?

 Przeczytaj także: Klasyfikacja odleżyn – poznaj stopnie zaawansowania i fazy gojenia

W profilaktyce odleżyn ważne jest nie tylko to, co robić, ale też czego unikać. Niektóre domowe działania mogą pogorszyć stan skóry lub opóźnić kontakt z personelem medycznym. Samodzielnie, bez konsultacji:

• nie masuj zaczerwienionych miejsc ani wyniosłości kostnych,
• nie przebijaj pęcherzy,
• nie stosuj przypadkowych maści, zasypek, alkoholu lub środków drażniących bez konsultacji,
• nie czekaj, aż rana „sama się zagoi”, jeśli skóra jest przerwana, sączy się lub boli,
• nie przeciągaj chorego po prześcieradle,
• nie układaj chorego stale w tej samej pozycji,
• nie zakładaj, że materac przeciwodleżynowy sam rozwiąże problem,
• nie ignoruj wilgotnej pościeli, bielizny lub pieluchomajtek.

Przy podejrzeniu odleżyny najważniejsze jest odciążenie miejsca ucisku i szybka konsultacja z pielęgniarką lub lekarzem.

Nie każda zmiana na skórze oznacza głęboką ranę, ale każda podejrzana zmiana u osoby leżącej lub siedzącej przez wiele godzin wymaga uwagi. Szybka reakcja może ograniczyć rozwój odleżyny. Skontaktuj się z lekarzem, pielęgniarką POZ lub pielęgniarką opieki długoterminowej, jeśli zauważysz:

• zaczerwienienie, które nie ustępuje po odciążeniu,
• pęcherz, otarcie, pęknięcie skóry lub ranę,
• wysięk, krew, ropę lub nieprzyjemny zapach,
• czarną, siną, bardzo bladą albo twardą skórę w miejscu ucisku,
• ból, pieczenie lub dużą tkliwość skóry,
• gorączkę, dreszcze, osłabienie lub pogorszenie kontaktu z chorym,
• szybkie pogarszanie się skóry mimo zmiany pozycji i odciążania.

Jeśli rana już powstała, nie dobieraj samodzielnie opatrunków specjalistycznych. Leczenie ran i odleżyn powinno być prowadzone przez personel medyczny.

Jeżeli chory jest obłożnie lub przewlekle chory, przebywa w domu i wymaga systematycznej opieki pielęgniarskiej, rodzina może zapytać lekarza POZ o możliwość objęcia pacjenta pielęgniarską domową opieką długoterminową.

W ramach takiej opieki pielęgniarka może m.in. leczyć rany i odleżyny, zmieniać opatrunki, uczyć opiekunów zasad pielęgnacji, pomagać w codziennych czynnościach, wspierać pionizację chorego i doradzać w zakresie potrzebnego sprzętu rehabilitacyjnego oraz medycznego.

Do pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej mogą być kwalifikowani pacjenci, którzy uzyskali 40 punktów lub mniej w skali Barthel i spełniają pozostałe kryteria. Skala Barthel ocenia samodzielność w podstawowych czynnościach, takich jak jedzenie, siadanie, przemieszczanie się, ubieranie, kontrolowanie potrzeb fizjologicznych i utrzymanie higieny.

W praktyce oznacza to, że jeśli opieka nad chorym w domu staje się zbyt trudna, a ryzyko ran, odleżyn lub powikłań rośnie, warto porozmawiać z lekarzem lub pielęgniarką POZ o dostępnych formach wsparcia.

Materace przeciwodleżynowe i inne wyroby medyczne mogą być dostępne w ramach zlecenia na wyrób medyczny. Zlecenie może wystawić uprawniona osoba, m.in. lekarz, pielęgniarka, położna, felczer lub fizjoterapeuta, zależnie od rodzaju wyrobu i aktualnych zasad.

Warto rozróżnić dwie ścieżki:

• refundacja NFZ wyrobów medycznych – dotyczy m.in. wyrobów ułatwiających codzienne funkcjonowanie, takich jak materace przeciwodleżynowe, wózki, balkoniki, kule czy pieluchomajtki,
• dofinansowanie PFRON/PCPR – może dotyczyć sprzętu rehabilitacyjnego lub likwidacji barier technicznych, zależnie od sytuacji, dokumentów i lokalnych zasad.

Dofinansowanie sprzętu rehabilitacyjnego może obejmować sprzęt zalecony przez lekarza i potrzebny do rehabilitacji w domu, jeżeli nie jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym NFZ. Wnioski są przyjmowane przez cały rok, do wyczerpania środków PCPR. W przypadku likwidacji barier technicznych PFRON nie zwraca kosztów poniesionych przed zawarciem umowy o dofinansowanie.

Więcej informacji: Dofinansowania dla osób z niepełnosprawnością – kompleksowy przewodnik.

Przeczytaj także: Materac przeciwodleżynowy – jak używać?

W profilaktyce odleżyn liczy się powtarzalność. Poniższa lista może pomóc uporządkować codzienną opiekę.

• Obejrzyj skórę na piętach, pośladkach, kości krzyżowej, biodrach, łokciach, łopatkach i potylicy.
• Sprawdź, czy nie ma zaczerwienienia, pęcherza, otarcia, bólu, obrzęku, zasinienia lub wysięku.
• Odciąż miejsca ucisku i regularnie zmieniaj pozycję chorego zgodnie z planem opieki.
• Upewnij się, że pościel jest sucha, czysta i bez fałd.
• Nie przesuwaj chorego po prześcieradle – ograniczaj tarcie.
• Zadbaj o higienę i dokładne osuszenie skóry.
• Wymieniaj wilgotną bieliznę, pieluchomajtki i podkłady.
• Sprawdź, czy materac, poduszka i pozycjonery są dobrze ułożone.
• Obserwuj apetyt, picie, masę ciała i ogólne osłabienie chorego.
• Przy niepokojącej zmianie skontaktuj się z lekarzem lub pielęgniarką.

• Pacjent.gov.pl – Pielęgniarska domowa opieka długoterminowa
• NFZ – Przewodnik dla opiekunów osób niesamodzielnych
• Gov.pl – Dofinansowanie do zakupu sprzętu rehabilitacyjnego
• Gov.pl – Dofinansowanie do likwidacji barier technicznych
• Diety NFZ – publiczny serwis żywieniowy Narodowego Funduszu Zdrowia